مدرسه از جوش و خروش افتاده؛ «آموزش غیرحضوری به حیثیت مدرسه لطمه زده است»

مظاهر گودرزی: آموزش مجازی در ایران برخلاف تصور اولیه نه یک تجربه کوتاه‌مدت که به بخشی از زیست آموزشی دانش‌آموزان تبدیل شده است. از روزهای نخست شیوع کرونا که مدارس ناگهان تعطیل شدند تا سال‌های بعد که آموزش غیرحضوری به دلایلی مانند ناترازی انرژی، آلودگی هوا و تعطیلی‌های پی‌درپی ادامه پیدا کرد، مدرسه به‌تدریج از فضای عینی و جمعی خود فاصله گرفت؛ اگرچه این شیوه توانست پیوند حداقلی آموزش را حفظ کند اما هم‌زمان پرسش‌های جدی‌تری را درباره نقش واقعی مدرسه و پیامدهای حذف حضور فیزیکی دانش‌آموزان پیش روی نظام آموزشی قرار داد. در این میان بسیاری از آسیب‌ها تنها در افت نمرات یا نگرانی‌های کنکوری خلاصه نشد، بلکه به لایه‌های عمیق‌تری از رشد اجتماعی، عاطفی و روانی کودکان و نوجوانان نفوذ کرد.

حسین سلیمی بجستانی، روانشناس و استاد دانشگاه علامه طباطبایی، با نگاهی انتقادی به آموزش غیرحضوری، مدرسه را فراتر از محل انتقال دانش نظری می‌داند و بر نقش بی‌بدیل آن در اجتماعی‌شدن، بلوغ روانی و آماده‌سازی کودکان و نوجوانان برای زندگی واقعی تأکید می‌کند. او معتقد است: «آموزش غیرحضوری فقط به نمره‌ها لطمه نزده، بلکه به حیثیت مدرسه و به سطح بلوغ و رشد اجتماعی دانش‌آموزان آسیب جدی وارد کرده است.»

متن کامل گفت‌وگو در ادامه آمده است.

بلوغ عاطفی، اجتماعی و اخلاقی دانش‌آموزان آسیب دیده

مدرسه چه نقشی فراتر از آموزش درسی برای دانش‌آموزان دارد؟

اگر مدرسه از ریل اصلی خود خارج شود کارکرد اساسی‌اش را از دست می‌دهد. مدرسه فقط محل درس خواندن نیست؛ مدرسه محل اجتماعی‌شدن کودکان و نوجوانان است. دانش‌آموزان در مدرسه رفتارهای نو می‌آموزند، تعامل اجتماعی را تجربه می‌کنند و به‌تدریج از کودکی به نوجوانی و سپس به جوانی گذار می‌کنند. بنابراین مدرسه صرفاً نمره و امتحان نیست. حتی اگر بپذیریم نمرات افت کرده، مسئله مهم‌تر این است که بلوغ عاطفی، اجتماعی و اخلاقی دانش‌آموزان نیز آسیب دیده است. به‌نظر من، یکی از اصلی‌ترین مأموریت‌های مدرسه، رشد عاطفی، ارتباطی و اخلاقی دانش‌آموزان است.

آموزش غیرحضوری چه تأثیری بر این مأموریت‌ها گذاشته است؟

از زمانی که آموزش غیرحضوری شده، عملاً آموزش به تکلیف و انتقال محتوا تقلیل یافته است. دانش‌آموزان ناچارند مطالبی را حفظ کنند و ارائه دهند، اما مدرسه به‌معنای واقعی از جوش و خروش افتاده است. آسیب آموزش غیرحضوری بسیار فراتر از افت نمره یا حتی تأثیر بر کنکور است؛ به حیثیت مدرسه لطمه وارد شده است. مدرسه نهادی است که باید همیشه وجود داشته باشد. ممکن است شکل و شیوه آن تغییر کند، اما اصل حضور مدرسه غیرقابل جایگزین است.

آموزش غیرحضوری لطمه بزرگی به سطح سواد، بلوغ روانی و اجتماعی دانش‌آموزان زده و جایگزینی هم برای آموزش حضوری ندارد. دانش‌آموز باید از خانه بیرون بیاید، نظم خواب و زندگی پیدا کند، از خانواده فاصله بگیرد و استقلال را تجربه کند. مدرسه مأموریتی فراتر از آموزش درس دارد؛ مدرسه محل تجربه زندگی است و این تجربه، ذاتاً آنلاین‌شدنی نیست.

وقتی مدرسه را صرفاً به درس و نمره تقلیل می‌دهیم آن را کوچک و بی‌روح می‌کنیم

به نظر شما مدرسه دقیقاً چه چیزهایی را باید آموزش دهد که در فضای مجازی محقق نمی‌شود؟

در مدرسه قرار است مفاهیم متعددی آموزش داده شود؛ برخی عینی و برخی انتزاعی. ما باید در مدرسه پرسشگری، کنجکاوی، حساسیت نسبت به محیط‌زیست، خودمراقبتی، حل مسئله و برقراری ارتباط را آموزش دهیم. وقتی مدرسه را صرفاً به درس و نمره فرو می‌کاهیم، عملاً فضای آن را کوچک و بی‌روح می‌کنیم. این مهارت‌ها از طریق بازی، تعامل، کار گروهی، الگوگیری، تجربه و زیست جمعی شکل می‌گیرند؛ عناصری که در آموزش مجازی عملاً وجود ندارند.

برخی معتقدند آموزش مجازی می‌تواند جایگزین مناسبی برای مدرسه باشد. نظر شما چیست؟

من اساساً با مدرسه‌ای که صرفاً مجازی باشد مخالفم. آموزش مجازی می‌تواند در شرایط اضطراری یا ضرورت، مانند مناطق دورافتاده استرالیا که امکان تجمع دانش‌آموزان وجود ندارد، کمک‌کننده باشد. اما جایگزین مدرسه حضوری نیست. انسان در کنار دیگران رشد می‌کند، تعامل می‌آموزد و روح جمعی و مشارکت واقعی در حضور فیزیکی شکل می‌گیرد.

با توجه به تعطیلی‌های مکرر مدارس، این وضعیت چه پیامدی برای دانش‌آموزان داشته است؟

از ابتدای سال تحصیلی تا کنون، دانش‌آموزان به‌دلیل آلودگی هوا، ناترازی انرژی و تعطیلی‌های دیگر تعدادی از روزهای آموزشی را از دست داده‌اند، یادگیری نیاز به تداوم دارد. وقتی این تداوم از بین می‌رود، حس یادگیری شکل نمی‌گیرد. دانش‌آموزی که هم‌زمان تحت فشار کنکور و استرس‌های ذهنی است، با این وقفه‌ها دچار آسیب جدی می‌شود.

نباید مدرسه را به تونلی تبدیل کنیم که تنها خروجی آن کنکور باشد

پس راه‌حل چیست؟ آیا بازگشت به آموزش حضوری به‌تنهایی کافی است؟

اولین و مهم‌ترین اصل این است که مدرسه باید حضوری باشد. اما نه با شیوه‌های قدیمی. همان‌طور که کسی امروز از کامپیوترهای دهه ۹۰ میلادی استفاده نمی‌کند، روش‌های آموزشی ۳۰ یا ۴۰ سال پیش هم دیگر پاسخگو نیست. روش‌ها باید تغییر کنند و متناسب با شرایط و نیازهای دانش‌آموزان امروز طراحی شوند. باید دید چه عواملی باعث بی‌انگیزگی، خستگی و نبود نشاط در مدرسه شده است.

آموزش حضوری مطلوب از نظر شما چه ویژگی‌هایی دارد؟

آموزش حضوری مطلوب، آموزش محفوظ‌محور نیست، بلکه تجربه‌محور است، در مدرسه نوعی آموزش غیررسمی یا نامرئی جریان دارد، مدرسه باید مکان تجربه زندگی باشد، نه صرفاً آماده‌سازی برای امتحان و کنکور. نمره‌محوری، آموزش را بی‌محتوا کرده است. هرچند اقداماتی مانند ارزشیابی توصیفی در سال‌های ابتدایی انجام شده، اما کافی نیست. نباید مدرسه را به تونلی تبدیل کنیم که تنها خروجی آن کنکور باشد.

به مفهوم «مدرسه نامرئی» اشاره کردید. منظورتان چیست؟

دانش‌آموزان جدا از برنامه درسی رسمی، چیزهای زیادی از یکدیگر یاد می‌گیرند؛ درباره مسائل بلوغ، روابط، آسیب‌ها و حتی موضوعات حساس صحبت می‌کنند. این فضا اگر درست مدیریت شود، می‌تواند بستری برای یادگیری مثبت باشد. مدرسه محیطی است که هر نوع یادگیری می‌تواند در آن رخ دهد و ما باید یادگیری مثبت را تقویت کنیم.

۲۳۳۲۳۳